Ciceronis Tusculanarum Disputationum

Cum dē­fēn­si­ō­num la­bō­ri­bus se­nā­tō­ri­īsque mū­ne­ri­bus aut om­nī­nō aut mag­na ex par­te es­sem ali­quan­dō lī­be­rā­tus, ret­tu­lī mē, Brū­te, tē hor­tan­te max­i­mē ad ea stu­dia, quae re­ten­ta ani­mō, re­mis­sā tem­po­ri­bus, lon­gō in­ter­vāl­lō in­ter­mis­sa re­vo­cā­vī, et cum om­ni­um ar­ti­um, quae ad rēc­tam vī­ven­dī vi­am per­ti­nē­rent, ra­tiō et disci­plī­na stu­diō sa­pi­en­ti­ae, quae phi­lo­so­phia dī­ci­tur, con­ti­nē­rē­tur, hoc mi­hi La­tī­nīs lit­te­rīs in­lūstran­dum pu­tā­vī, nōn quia phi­lo­so­phiā Grae­cīs et lit­te­rīs et doc­tō­ri­bus per­ci­pī nōn pos­set, sed me­um sem­per iū­di­ci­um fuit om­nia no­strōs aut in­vē­nis­se per sē sa­pi­en­ti­us quam Grae­cōs aut ac­cep­tā ab il­līs fē­cis­se me­li­ō­ra, quae qui­dem dig­na statuis­sent, in qui­bus ēla­bō­rā­rent.
Nam mō­rēs et īn­sti­tū­ta vī­tae rē­sque do­mesti­cās ac fa­mi­li­ā­rīs nōs pro­fec­tō et me­li­us tuē­mur et lau­ti­us, rem vē­rō pū­bli­cam no­strī maiō­rēs cer­tē me­li­ō­ri­bus tem­pe­rā­vē­runt et īn­sti­tū­tīs et lē­gi­bus. quid lo­quar dē rē mī­li­tā­rī? in quā cum vir­tū­te no­strī mul­tum valuē­runt, tum plūs eti­am disci­plī­na. iam il­la, quae nā­tū­rā, nōn lit­te­rīs ad­se­cū­tī sunt, ne­que cum Grae­ciā ne­que ūl­la cum gen­te sunt cōn­fe­ren­da. quae enim tan­ta gra­vi­tās, quae tan­ta cōn­stan­tia, mag­ni­tū­dō ani­mī, pro­bi­tās, fi­dēs, quae tam ex­cel­lēns in om­nī ge­ne­re vir­tūs in ūl­līs fuit, ut sit cum maiō­ri­bus no­strīs com­pa­ran­da?
Doc­trī­nā Grae­ciā nōs et om­nī lit­te­rā­rum ge­ne­re su­pe­rā­bat; in quō erat fa­ci­le vin­ce­re nōn re­pug­nan­tēs. nam cum apud Grae­cōs an­tī­quis­si­mum ē doc­tīs ge­nus sit po­ē­tā­rum, si­qui­dem Ho­mē­rus fuit et Hē­si­o­dus an­te Rō­mam con­di­tam, Ar­chi­lo­chus rēg­nan­te Rō­mu­lō, sē­ri­us po­ē­ti­cam nōs ac­cē­pi­mus. an­nīs fe­rē cccccx post Rō­mam con­di­tam Lī­vi­us fā­bu­lam de­dit, C.Clau­diō,Cae­cī fī­liō, M.Tu­di­tā­nō cōn­su­li­bus, an­nō an­te nā­tum En­ni­um. quī fuit maior nā­tū quam Plau­tus et Nae­vi­us. IĪ. sē­rō igi­tur ā no­strīs po­ē­tae vel cog­ni­tī vel re­cep­tī. quam­quam est in Orī­gi­ni­bus so­li­tōs es­se in epu­līs ca­ne­re con­vī­vās ad tī­bī­ci­nem dē clā­rō­rum ho­mi­num vir­tū­ti­bus; ho­nō­rem ta­men huic ge­ne­rī nōn fuis­se dē­clā­rat ōrā­tiō Ca­tō­nis, in quā obi­ē­cit ut pro­brum M.Nō­bi­li­ō­rī, quod is in prō­vin­ci­am po­ē­tās dūx­is­set; dūx­e­rat au­tem cōn­sul il­le in Ae­tō­li­am, ut scī­mus, En­ni­um. quō mi­nus igi­tur ho­nō­rīs erat po­ē­tīs, eō mi­nō­ra stu­dia fuē­runt, nec ta­men, sī quī mag­nīs in­ge­ni­īs in eō ge­ne­re ex­ti­tē­runt, nōn sa­tis Grae­cō­rum glō­ri­ae respon­dē­runt.
An cēn­sē­mus, sī Fa­biō, nō­bi­lis­si­mō ho­mi­nī, lau­dī da­tum es­set, quod pin­ge­ret, nōn mul­tōs eti­am apud nōs fu­tū­rōs Po­ly­clī­tōs et Par­rha­si­ōs fuis­se? ho­nōs alit ar­tēs, om­nēsque in­cen­dun­tur ad stu­dia glō­ria, ia­cent­que ea sem­per, quae apud quō­sque im­pro­ban­tur. sum­mam ēru­dī­ti­ō­nem Grae­cī si­tam cēn­sē­bant in ner­vō­rum vō­cum­que can­ti­bus; igi­tur et Epa­mī­nōn­dās, prīn­ceps meō iū­di­ciō Grae­ci­ae, fi­di­bus prae­clā­rē ce­ci­nis­se dī­ci­tur, The­misto­clēsque ali­quot an­te an­nōs cum in epu­līs re­cū­sā­ret ly­ram, est ha­bi­tus in­doc­ti­or. er­gō in Grae­ciā mū­si­cī flōruē­runt, discē­bant­que id om­nēs, nec quī nesci­ē­bat sa­tis ex­cul­tus doc­trī­na pu­tā­bā­tur.
In sum­mō apud il­lōs ho­nō­re ge­ō­me­tria fuit, ita­que ni­hil ma­thē­ma­ti­cīs in­lūstri­us; at nōs mē­ti­en­dī ra­ti­ō­ci­nan­dī­que ūti­li­tā­te huius ar­tis ter­mi­nā­vi­mus mo­dum. IĪĪ. At con­trā ōrā­tō­rem ce­le­ri­ter com­plexī su­mus, nec eum prī­mō ēru­dī­tum, ap­tum ta­men ad dī­cen­dum, post au­tem ēru­dī­tum. nam Gal­bam Āfri­cā­num Lae­li­um doc­tōs fuis­se trā­di­tum est, stu­di­ō­sum au­tem eum, quī is ae­tā­te an­te­ī­bat, Ca­tō­nem, post vē­rō Le­pi­dum, Car­bō­nem, Grac­chōs, in­de ita mag­nōs no­stram ad ae­tā­tem, ut nōn mul­tum aut ni­hil om­nī­nō Grae­cīs cē­de­rē­tur. Phi­lo­so­phia iacuit usque ad hanc ae­tā­tem nec ūl­lum habuit lū­men lit­te­rā­rum La­tī­nā­rum; quae in­lūstran­da et ex­ci­tan­da nō­bīs est, ut, sī oc­cu­pā­tī prōfui­mus ali­quid cī­vi­bus no­strīs, prō­sī­mus eti­am, sī pos­su­mus, ōti­ō­sī.
In quō eō ma­gis nō­bīs est ēla­bō­ran­dum, quod mul­tī iam es­se li­brī La­tī­nī dī­cun­tur scrīp­tī in­cōn­sī­de­rā­tē ab op­ti­mīs il­līs qui­dem vi­rīs, sed nōn sa­tis ēru­dī­tis. fi­e­rī au­tem po­test, ut rēc­tē quis sen­ti­at et id quod sen­tit po­lī­tē ēlo­quī nōn pos­sit; sed man­dā­re quem­quam lit­te­rīs cō­gi­tā­ti­ō­nēs suās, quī eās nec dispō­ne­re nec in­lūstrā­re pos­sit nec dē­lec­tā­ti­ō­ne ali­qua al­li­ce­re lēc­tō­rem, ho­mi­nis est in­tem­pe­ran­ter abū­ten­tīs et ōtiō et lit­te­rīs. ita­que suōs li­brōs ip­sī le­gunt cum suīs, nec quis­quam at­tin­git prae­ter eōs, quī ean­dem li­cen­ti­am scrī­ben­dī si­bi per­mit­tī vo­lunt. quā­rē sī ali­quid ōrā­tō­ri­ae lau­dis no­strā at­tu­li­mus in­dustriā, mul­tō stu­di­ō­si­us phi­lo­so­phi­ae fon­tis ape­ri­ē­mus, ē qui­bus eti­am il­la mā­nā­bant. IV.
Sed ut Aristo­te­lēs, vir sum­mō in­ge­niō, sci­en­tiā, cō­piā, cum mō­tus es­set Īso­cra­tīs rhē­to­ris glō­ria, dī­ce­re do­cē­re eti­am coe­pit adu­lēscen­tēs et prū­den­ti­am cum ēlo­quen­tiā iun­ge­re, sīc nō­bīs pla­cet nec prīsti­num dī­cen­dī stu­di­um dē­pō­ne­re et in hāc maiō­re et ūbe­ri­ō­re ar­te ver­sā­rī. hanc enim per­fec­tam phi­lo­so­phi­am sem­per iū­di­cā­vī, quae dē max­i­mīs quaesti­ō­ni­bus cō­pi­ō­sē pos­set ōr­nā­tē­que dī­ce­re; in quam ex­er­ci­tā­ti­ō­nem ita nōs stu­di­ō­sē [ope­ram] de­di­mus, ut iam eti­am scho­lās Grae­cō­rum mō­re ha­bē­re au­dē­rē­mus. ut nū­per tuum post disces­sum in Tuscu­lā­nō cum es­sent com­plū­rēs mē­cum fa­mi­li­ā­rēs, temp­tā­vī, quid in eō ge­ne­re pos­sem. ut enim an­teā dē­clā­mi­tā­bam cau­sās, quod nē­mō mē di­ū­ti­us fē­cit, sīc haec mi­hi nunc se­nī­lis est dē­clā­mā­tiō. pō­ne­re iu­bē­bam, dē quō quis au­dī­re vel­let; ad id aut se­dēns aut am­bu­lāns dispu­tā­bam....
Ita­que di­ē­rum quīn­que scho­lās, ut Grae­cī ap­pel­lant, in to­ti­dem li­brōs con­tu­lī. fī­ē­bat au­tem ita ut, cum is quī au­dī­re vel­let dīx­is­set, quid si­bi vi­dē­rē­tur, tum ego con­trā dī­ce­rem. haec est enim, ut scīs, ve­tus et Sō­cra­ti­ca ra­tiō con­trā al­te­rī­us opī­ni­ō­nem dis­se­ren­dī. nam ita fa­cil­li­mē, quid vē­rī si­mil­li­mum es­set, in­ve­nī­rī pos­se Sō­cra­tēs ar­bi­trā­bā­tur. Sed quō com­mo­di­us dispu­tā­ti­ō­nēs no­strae ex­pli­cen­tur, sīc eās ex­pō­nam, qua­si agā­tur rēs, nōn qua­si nār­rē­tur. er­gō ita nāscē­tur ex­ōr­di­um: V.
Mā­lum mi­hi vi­dē­tur es­se mors. Iī­sne, quī mortuī sunt, an iīs, qui­bus mo­ri­en­dum est? Utrīs­que. Est mi­se­rum igi­tur, quo­ni­am ma­lum. Cer­tē. Er­gō et iī, qui­bus ēve­nit iam ut mo­re­ren­tur, et iī, qui­bus ēven­tū­rum est, mi­se­rī. Mi­hi ita vi­dē­tur. Nē­mō er­gō nōn mi­ser. Prōr­sus nē­mō. Et qui­dem, sī ti­bi cōn­stā­re vīs, om­nēs, quī­cum­que nā­tī sunt erunt­ve, nōn sō­lum mi­se­rī, sed eti­am sem­per mi­se­rī. nam sī sō­lōs eōs dī­ce­rēs mi­se­rōs qui­bus mo­ri­en­dum es­set, nē­mi­nem tū qui­dem eō­rum quī vī­ve­rent ex­ci­pe­rēs —mo­ri­en­dum est enim om­ni­bus,— es­set ta­men mi­se­ri­ae fī­nis in mor­te. quo­ni­am au­tem eti­am mortuī mi­se­rī sunt, in mi­se­ri­am nāsci­mur sem­pi­ter­nam. ne­ces­se est enim mi­se­rōs es­se eōs quī cen­tum mī­li­bus an­nō­rum an­te oc­cī­dē­runt, vel po­ti­us om­nīs, quī­cum­que nā­tī sunt. Ita prōr­sus ex­īsti­mō.
Dīc quae­sō: num tē il­la ter­rent, tri­ceps apud īn­fe­rōs Cer­be­rus, Cō­cȳ­tī fre­mi­tus, trā­vec­tiō Ache­ron­tis, ’men­tō sum­mam aquam at­tin­gēns ēnec­tus si­tī’ Tan­ta­lus? tum il­lud, quod ’Sī­sy­phus ver­sat sax­um sū­dāns nī­ten­dō ne­que prō­fi­cit hī­lum?’ for­tas­se eti­am inex­ō­rā­bi­lēs iū­di­cēs, Mī­nōs et Rha­da­man­thus? apud quōs nec tē L.Cras­sus dē­fen­det nec M.An­tō­ni­us nec, quo­ni­am apud Grae­cōs iū­di­cēs rēs agē­tur, po­te­ris ad­hi­bē­re Dē­mosthe­nen; ti­bi ip­sī prō tē erit max­i­ma co­rō­na cau­sā dī­cen­da. haec for­tas­se metuis et id­cir­cō mor­tem cēn­sēs es­se sem­pi­ter­num ma­lum. VĪ. Ade­ō­ne mē dē­lī­rā­re cēn­sēs, ut ista es­se crē­dam? An tū haec nōn crē­dis? Mi­ni­mē vē­rō. Ma­le her­cu­le nār­rās. Cūr? quae­sō. Quia di­ser­tus es­se pos­sem, sī con­trā ista dī­ce­rem. 11 Quis enim nōn in eius mo­dī cau­sa? aut quid ne­gō­tiī est haec po­ē­tā­rum et pic­tō­rum por­ten­ta con­vin­ce­re? At­quī plē­nī li­brī sunt con­trā ista ip­sa dis­se­ren­ti­um phi­lo­so­phō­rum. Inep­tē sā­nē. quis enim est tam ex­cors, quem ista mo­ve­ant? Sī er­gō apud īn­fe­rōs mi­se­rī nōn sunt, nē sunt qui­dem apud īn­fe­rōs ūl­lī. Ita prōr­sus ex­īsti­mō. Ubi sunt er­gō iī, quōs mi­se­rōs dī­cis, aut quem lo­cum in­co­lunt? sī enim sunt, nu­squam es­se nōn pos­sunt. Ego vē­rō nu­squam es­se il­lōs pu­tō. Igi­tur nē es­se qui­dem? Prōr­sus istō mo­dō, et ta­men mi­se­rōs ob id ip­sum qui­dem, quia nūl­lī sint. 1
Iam māl­lem Cer­be­rum metue­rēs quam ista tam in­cōn­sī­de­rā­tē dī­ce­rēs. Quid tan­dem? Quem es­se ne­gās, eun­dem es­se dī­cis. ubi est acū­men tuum? cum enim mi­se­rum es­se dī­cis, tum eum quī nōn sit dī­cis es­se. Nōn sum ita he­bēs, ut istud dī­cam. Quid dī­cis igi­tur? Mi­se­rum es­se ver­bī cau­sā M.Cras­sum, quī il­lās for­tū­nās mor­te dī­mī­se­rit, mi­se­rum Cn.Pom­pēium, quī tan­ta glō­ria sit or­bā­tus, om­nīs dē­ni­que mi­se­rōs, quī hāc lū­ce ca­re­ant. Re­vol­ve­rīs eō­dem. sint enim opor­tet, sī mi­se­rī sunt; tū au­tem mo­do ne­gā­bās eōs es­se, quī mortuī es­sent. Sī igi­tur nōn sunt, ni­hil pos­sunt es­se; ita nē mi­se­rī qui­dem sunt. Nōn dī­cō for­tas­se eti­am, quod sen­tiō; nam istūc ip­sum, nōn es­se, cum fue­rīs, mi­ser­ri­mum pu­tō.
Quid? mi­se­ri­us quam om­nī­nō num­quam fuis­se? ita, quī nōn­dum nā­tī sunt, mi­se­rī iam sunt, quia nōn sunt, et nōs, sī post mor­tem mi­se­rī fu­tū­rī su­mus, mi­se­rī fui­mus an­te quam nā­tī. ego au­tem nōn com­me­mi­nī, an­te quam sum nā­tus, mē mi­se­rum; tū sī me­li­ō­re me­mo­riā es, ve­lim scī­re, ec­quid dē tē re­cor­dē­re. VĪĪ. Ita io­cā­ris, qua­si ego dī­cam eōs mi­se­rōs, quī nā­tī nōn sint, et nōn eōs mi­se­rōs, quī mortuī sunt. Es­se er­gō eōs dī­cis. Im­mō, quia nōn sint, cum fue­rint, eō mi­se­rōs es­se. Pug­nan­tia tē lo­quī nōn vi­dēs? quid enim tam pug­nat, quam nōn mo­do mi­se­rum, sed om­nī­nō quic­quam es­se, quī nōn sit? an tū ēgres­sus por­tā Ca­pē­na cum Cā­lā­tī­nī, Scī­pi­ō­num, Ser­vī­li­ō­rum, Me­tel­lō­rum, se­pul­cra vi­dēs, mi­se­rōs pu­tās il­lōs? Quo­ni­am mē ver­bō pre­mis, po­sthāc nōn ita dī­cam, mi­se­rōs es­se, sed tan­tum mi­se­rōs, ob id ip­sum, quia nōn sint. Nōn dī­cis igi­tur: ’mi­ser est M.Cras­sus’, sed tan­tum: ’mi­ser M.Cras­sus’? Ita plā­nē.